Pożegnanie z Afryką - Blog

Ziarno peaberry jest jednym z najbardziej cenionych i poszukiwanych na świecie. Od zwykłego różni się tym, że w trześni kawowej rozwija się samotnie. Jest też bardziej zaokrąglone w porównaniu do zwykłego, stąd jego nazwa - perłowe lub tłumacząc dosłownie z angielskiego - groszkowe.

Ziarna peaberry pojawiają się niezależnie od uprawianej odmiany kawy. Statystycznie na jednym drzewku od 2 do 10% wszystkich ziaren to ziarna perłowe. Zazwyczaj powstają na końcu gałązek. Tak naprawdę nikt nie wie dlaczego, ale istnieje kilka teorii na ten temat. Jedna z nich mówi, że kwiaty znajdujące się na końcu gałązek kawowca, są bardziej narażone na wiatr i zmiany pogody co może spowodować utratę słupka kwiatowego, a to z kolei prowadzi do powstania pojedynczego ziarna. Inna mówi, że winne powstaniu takich ziaren są owady, które czasami połowicznie zapylą kwiat.

Choć dziś są pożądane i cenione, jeszcze na początku XX wieku były odrzucane i uznawana ze niepełnowartościowe. W 1899 roku w Queensland Agricultural Journal¹ napisano: peaberry to wada rozwojowa, która pojawia się wśród drzewek o gorszej witalności. W 1910 roku naukowcy² stworzyli na Jawie hybrydę nazwaną congustą i ze smutkiem odnotowali zwiększoną ilość ziaren peaberry.

Nowe badania podkreślają z kolei dużą zawartość kofeiny w ziarnach peaberry pochodzących z Tanzanii. Badania z 2006 roku³ pokazały, że wśród kilkunastu przebadanych arabik, ziarna z Tanzanii miały największą zawartość kofeiny, przewyższając np. Jemen Matari aż o 50%.

Ziarna perłowe są bardziej gęste w stosunku do swoich spłaszczonych krewnych. Inaczej też zachowują się podczas palenia: łatwiej się obracają i poddają strumieniom gorącego powietrza. Dzięki wspomnianej gęstości mają również lepszy transfer ciepła do środka.

Przez wielu poszukiwane, przez innych uznawane za przereklamowane. I niestety coraz mniej dostępne. Z dwóch kaw peaberry w naszej ofercie, w naszym e-sklepie nie ma w tym momencie żadnej: ani Blue Mountain ani Papui.

1. Queensland Agricultural Journal

2. A REVIEW OF LITERATURE OF COFFEE RESEARCH IN INDONESIA

3. Caffeine and activation theory

Wśród arabik istnieje wiele odmian, które często mylnie brane są za odrębne gatunki. Dzięki odpowiedniej hodowli z roślin udało się wyselekcjonować najlepsze cechy: większą produkcję owoców, duże ziarna, odporność na choroby.

Na dużych plantacjach często uprawia się po kilka odmian. Na przykład z Fazenda Lagoa, z której pochodzi nasza Brazylia Pergamino Sul de Minas uprawiane są arabiki odmian: Acaiá, Mundo Novo, Catuaí, Yellow Icatu, Yellow Bourbon. Ekstremalne nieraz warunki wymagają dobrania odpowiedniej odmiany kawowca. Na nisko usytuowanych plantacjach w Nepalu uprawia się jedynie Caturrę, która dobrze przyjmuje się już na wysokości 500 m n.p.m.

Typica (coffea arabica var.typica) - osiąga od 3,5do 4 m wysokości. Rodzi stosunkowo mało owoców, ale ich jakość i walory smakowe należą do najlepszych na świecie. Z niej wyhodowano inne odmiany.

Bourbon (coffea arabica var.bourbon) - nazwa tej odmiany wywodzi się od niewielkiej wyspy leżącej na wschód od Madagaskaru (obecnie Reunion), gdzie została wyhodowana. Wytwarza o 20-30% więcej owoców niż Typica, ale i tak o wiele mniej w porównaniu do innych odmian. Owoce są stosunkowo małe i gęsto rozmieszczone. Dojrzewają w krótkim czasie, co grozi im zdmuchnięciem z drzewka przez wiatr lub odpadnięciem od gałązki w czasie deszczu. Bourbon najlepiej czuje się na wysokości od 1200 do 2100 m n.p.m.

Caturra (coffea arabica var.caturra) - to mutacja arabiki Bourbon, o brazylijskim rodowodzie. Drzewka tej odmiany produkują wiele owoców, które charakteryzują się wysoką jakością. Drzewka wymagają bardzo troskliwej opieki i starannego nawożenia. Dobrze czują się praktycznie w każdym środowisku. Rosną już od wysokości 500 m n.p.m. Powyżej 1800m n.p.m. rodzą owoce bardziej cenione przez koneserów.

Mundo Novo (coffea arabica var.mundo novo) - hybryda Typiki i Bourbona, również wywodząca się z Brazylii. Odporna na choroby. Produkuje dużo ziaren, ale dojrzewa nieco później niż inne kawy. Najlepiej przyjmuje się na wysokości 1200 - 1800 m n.p.m. Uprawiana w Kolumbii i w Brazylii.

Maragogype - mutacja Typiki odkryta w Brazylii. Drzewko produkuje mało owoców, ale ziarna pochodzące z tej odmiany należą do największych na świecie. Nazywa się je również ziarnami słoniowatymi. Oferowana przez Pożegnanie z Afryką Maragogype rośnie w  Meksyku.

Za osobną odmianę uważana jest również Jamajka Blue Mountain.

Plantacja stenophylli na Jawie. 1913. Zdjęcie z ETH-Bibliothek w Zurichu.

Wyobraźcie sobie kawę bogatszą w smaku i bukiecie od arabiki. Odporną na choroby, dającą bogate zbiory jak robusta. Kawę uprawianą naturalnie w tropikalnych lasach przez miejscową ludność. Kawę, która nie powstała w żadnym laboratorium i nie jest genetyczną hybrydą łączącą najlepsze cechy dwóch dominujących dziś gatunków.

Bajka?

Taki kawowiec istnieje - nazywa się Coffea stenophylla , został odkryty i opisany dopiero w 1890 roku w Sierra Leone, choć miejscowe plemiona uprawiały go już co najmniej  od 1790 roku, zachęcone prawdopodobnie do tego przez Europejczyków. Ziarno stenophylli eksportowano  z Freetown, jako highland coffee (kawę wysokogórską), a wśród tubylców i francuskich kupców cieszyła się opinią kawy o bogatym smaku jak mokka i najbardziej wyśmienitym bukiecie świata, choć niektórzy podróżnicy zarzucali jej gorzkawy posmak.

W stanie naturalnym stenophylla rosła na wysokości od 190 do 700 m. n.p.m. Poza Sierra Leone występowała jeszcze w lasach Gwinei Francuskiej, gdzie najbardziej upodobała sobie miejsce pomiędzy 15 i 16º W oraz 10 i 11º N.  Jej owoce opisywano jako ciemne, wręcz czarne, a liście jako mniejsze w stosunku do arabiki.

Sława stenophylli szybko rosła. Na poważnie zainteresował się nią w 1893 roku Brytyjczyk Sam Elliot. Wysłał nasiona do Ogrodu Botanicznego w Londynie, gdzie część zasadzono w szklarniach przymierzając się do komercyjnych upraw, część zaś wysłano eksperymentalnie do brytyjskich kolonii. Przez chwilę wydawało się, że stenophylla ma szanse na zaistnienie - jedna z większych w historii plag rdzy kawowej dotknęła plantacje na całym świecie. Poszukiwano kawy, która będzie w stanie oprzeć się chorobie i dać bogaty plon. Stenophylla, jako mała podatna na grzyby wywołujące chorobę wydawała się idealną kandydatką.

Dlaczego więc nie popijamy kawy z Sierra Leone na co dzień? Zaważył na tym czas dojrzewania rośliny. Co prawda dorosły kawowiec daje więcej owoców niż arabica, ale nim osiągnie kawową pełnoletność mija aż 9 lat. Arabica dojrzewa w 7, a robusta już w 4 lata! Stenophylli nie dano więc szansy na zaistnienie, skłaniając się ku szybciej dojrzewającym kawom, które w krótszym czasie będą mogły wygenerować zyski.

W 1904 roku można było jeszcze odwiedzić plantacje stenophylli na Cejlonie. Natomiast w 1935 roku, w drugim wydaniu All about coffee Ukers pisał już o niej jako o kawie porastającej jedynie zachodnie rejony Afryki, będącej lokalną ciekawostką, a nie ważną rośliną uprawną.

Obecnie stenophylla rośnie na Wybrzeżu Kości Słoniowej, w Ghanie, Gwinei i Nigerii. Ciekawe co pilibyśmy, gdyby tak łatwo nie poddano się ponad 100 lat temu? Czy mówilibyśmy o jej wyższości nad arabicą - niektórzy podróżnicy docierający do Afryki w XIX wieku uznali ją za kawę ostateczną, kawę-matkę, za kawę od której arabica (jako gorsza) musi się wywodzić.  Na jednej z amerykańskich stron, które znalazłam można niby tę kawę kupić - oczywiście przez chińskich pośredników. Ceny nigdzie nie podano, aczkolwiek zafrapował mnie jej opis - bukiet został nazwany herbacianym. Jak widać mimo upływu lat czuć w niej rękę Anglików.

Informacje o tym niezwykłym gatunku kawy zaczerpnęłam z następujących książek:

1.A REVIEW OF LITERATURE OF COFFEE RESEARCH IN INDONESIA

P. J. S. Cramer

2.Tropical Agriculture; The Climate, Soils, Cultural Methods, Crops, Live Stock, Commercial Importance and Opportunities of the Tropics

Earley Vernon Wilcox

3.The world of caffeine: the science and culture of the world’s most popular drug

Bennett Alan Weinberg, Bonnie K. Bealer

Zdjęcie pochodzi z Biblioteki w Zurychu.

Dojrzewająca arabica

Poniżej zestawienie prezentujące podstawowe różnice pomiędzy arabiką i robustą:

Informacja o odkryciu nowego gatunku kawy uświadomiła mi jak mało pisze się o kawie i jej odmianach. Czym się różnią od siebie, gdzie występują i kiedy je odkryto. W dostępnej literaturze panuje najczęściej bałagan, mylone są pojęcia odmiany i gatunku kawy. Często nawet botanicy nie są zgodni czy dana roślina jest już odrębnym gatunkiem czy tylko jedną z wielu odmian występujących w ramach danego gatunku (np. hawajska Kona). Postaram się połączyć jak najwięcej informacji i w miarę przystępnie je przedstawić. Dziś pokrótce o gatunkach kawy, tym ważniejszym poświęcę później osobne wpisy.

• Coffea arabica - najbardziej znany, odkryty ok.VI wieku, wywodzący się z Etiopii gatunek. Stanowi 65% światowej produkcji. Wymagający w uprawie, podatny na choroby. Ziarna arabic charakteryzują się bogactwem smaków i aromatów. Gatunek został opisany przez Linneusza w 1753 roku.

• Coffea benghalensis - kawa bengalska, opisana w 1819 roku. Mimo, że nazwa wskazuje na Azję, ta kawa jest uprawiana w Afryce. Kawowiec charakteryzuje się bardzo wymagającymi warunkami uprawy, zapuszcza głębokie i grube korzenie. Jest bardzo podatny na choroby.

• Coffea canephora - druga co do powszechności uprawy kawa na świecie zwana robustą. Charakteryzuje się większą zawartością kofeiny, jest mniej podatna na choroby, smak i bukiet ma o wiele uboższy niż arabica. Odkryto ją w 1895 w zachodniej Afryce.

• Coffea congensis - kawowiec odkryty i uprawiany głównie w Kongo. Wyodrębniony jako osobny gatunek pod koniec XIX wieku. Roślina ma węższe liście w stosunku do arabiki i większe kwiaty.

• Coffea charrieriana - bezkofeinowa kawa kameruńska opisana po raz pierwszy w 2008 roku. Jej nazwa pochodzi od nazwiska francuskiego profesora Andre Charriera

• Coffea excelsa - odkryta w 1904, znana jest ze swojej odporności na suszę i choroby. Rośnie w Liberii. Gdy na kawowcu pojawiają się liście mają najpierw kolor czerwono-fioletowy, który zmienia się na zielony, gdy liście dojrzeją.

• Coffea anthonyi - kolejny kameruński gatunek kawy odkryty równolegle z Coffea charrieriana

• Coffea liberica - gatunek wywodzący się z zachodniej Afryki, odkryty w Liberii w 1843 roku. Stanowi 1% światowej produkcji. Ziarna w smaku i zapachu przypominają robustę.

• Coffea gallienii - kawowiec występujący w północnej części Madagaskaru, odróżnia się od innych dużymi, jasnozielonymi liśćmi. Płytko zapuszcza korzenie, jest odporny na skoki temperatury.

• Coffea bonnieri - kawowiec pochodzący również z Madagaskaru. W porównaniu do gallienii ma grubsze korzenie, potrafi dość długo wytrzymać bez wody.

• Coffea magnistipula - kawowiec odkryty w Gwinei Równikowej w 1997 roku, charakteryzujący się dużym przylistkiem - stąd łacińska nazwa.

• Coffea mogeneti - rzadko występujący i większy w porównaniu do innych kawowców. Gdy zakwitnie, płatki kwiatów mają bogatą kolorystykę - od delikatnych żółtych po subtelne różowe

• Coffea stenophylla - kawa z Sierra Leone odkryta ok. 1890 roku. Uprawiana do dziś, również na Wybrzeżu Kości Słoniowej.

Spis źródeł z których korzystałam dostępny jest tutaj.